Oddymianie grawitacyjne stosuje się głównie w odpowiednio zaprojektowanych klatkach schodowych, halach i wysokich przestrzeniach, w których dym może unosić się do klap lub okien oddymiających. Oddymianie mechaniczne wybiera się przede wszystkim w garażach zamkniętych i rozległych przestrzeniach, gdzie naturalne odprowadzenie dymu jest niewystarczające lub trudne do zapewnienia. System grawitacyjny wymaga dopływu powietrza w dolnej części chronionej przestrzeni, a mechaniczny wymusza przepływ za pomocą wentylatorów. O wyborze rozwiązania decydują wymagania ochrony przeciwpożarowej, geometria obiektu i przyjęty scenariusz pożarowy.
Jak działają systemy oddymiania i czym różnią się ich rodzaje?
Systemy oddymiania usuwają dym i gorące gazy pożarowe albo ograniczają ich przedostawanie się na drogi ewakuacyjne. W rozwiązaniu grawitacyjnym dym unosi się i wydostaje przez otwarte klapy lub okna oddymiające. W rozwiązaniu mechanicznym jego przepływ wymuszają wentylatory. Wybór nie sprowadza się więc do rodzaju urządzenia: trzeba uwzględnić układ budynku, dopływ powietrza i sposób prowadzenia ewakuacji.
Przy ocenie zabezpieczenia pionowych dróg ewakuacyjnych często pojawia się pytanie: Kiedy oddymianie klatki schodowej jest wymagane? Odpowiedź zależy między innymi od wysokości i przeznaczenia budynku oraz rozwiązań przyjętych w projekcie ochrony przeciwpożarowej. Nie każda klatka wymaga takiego samego urządzenia, a samo zamontowanie klapy nie przesądza jeszcze, że oddymianie będzie skuteczne.
Oba rodzaje instalacji mają zwykle wspólny cel: utrzymać warunki pozwalające ludziom opuścić zagrożoną część obiektu i ułatwić działania ratownicze. Systemy oddymiania muszą jednak działać jako całość. Oprócz urządzeń odprowadzających dym znaczenie mają czujki, centrale sterujące, zasilanie oraz otwory, przez które napływa powietrze zastępcze. Bez tego napływu nawet prawidłowo otwarta klapa lub pracujący wentylator mogą nie osiągnąć zakładanego efektu.
Gdzie stosuje się grawitacyjne systemy oddymiania?
Grawitacyjne systemy oddymiania stosuje się przede wszystkim tam, gdzie dym może swobodnie unosić się do wysoko położonych otworów i zostać odprowadzony na zewnątrz. Typowe przykłady to odpowiednio zaprojektowane klatki schodowe, hale oraz przestrzenie z wysokim stropem. Warunkiem działania jest zapewnienie dopływu powietrza w niższej części chronionej przestrzeni.
Po wykryciu pożaru centrala oddymiania otwiera klapę dachową lub okno oddymiające, a równocześnie uruchamia przewidziane w projekcie urządzenia napowietrzające. W systemach oddymiania grawitacyjnego siłą napędową przepływu jest różnica temperatur i gęstości między gorącym dymem a chłodniejszym powietrzem. Dlatego rozmieszczenie otworów, ich czynna powierzchnia i możliwość dopływu powietrza mają większe znaczenie niż sama liczba klap.
To rozwiązanie bywa korzystne w przestrzeniach o nieskomplikowanej geometrii, ale ma ograniczenia. Przepływ mogą zakłócać wiatr, niska różnica temperatur czy niekorzystne ukształtowanie wnętrza. Klapa zasłonięta elementami wyposażenia albo drzwi napowietrzające, których nie można otworzyć, również obniżają skuteczność instalacji. Przy ocenie systemu oddymiania trzeba więc sprawdzić nie tylko urządzenia na dachu, lecz także całą drogę przepływu powietrza przez chronioną przestrzeń.
Kiedy wybiera się mechaniczne systemy oddymiania?
Mechaniczne systemy oddymiania wybiera się tam, gdzie naturalny wypływ dymu jest niewystarczający lub trudny do zapewnienia, na przykład w wielu garażach zamkniętych i rozległych przestrzeniach bez odpowiednich otworów oddymiających. Wentylatory pozwalają wymusić kierunek i natężenie przepływu powietrza, ale wymagają właściwie zaprojektowanych kanałów, sterowania i zasilania.
W garażu rozwiązanie mechaniczne może wykorzystywać przewody wyciągowe albo wentylatory strumieniowe kierujące dym do punktów wyciągu. Nie oznacza to, że zwykła wentylacja bytowa automatycznie pełni funkcję oddymiania. Systemy oddymiania pracujące podczas pożaru muszą być dobrane do warunków pożarowych i uruchamiać się zgodnie z przyjętym scenariuszem, na przykład po sygnale z systemu sygnalizacji pożaru.
W przypadku klatek schodowych trzeba odróżnić mechaniczne odprowadzanie dymu od systemu różnicowania ciśnienia. Ten drugi wytwarza nadciśnienie na drodze ewakuacyjnej, aby ograniczyć napływ dymu z części objętej pożarem. Są to różne sposoby ochrony, choć oba opierają się na pracy wentylatorów. Przy wyborze systemu oddymiania mechanicznego projektant musi uwzględnić również powietrze kompensacyjne, możliwość otwierania drzwi i zachowanie instalacji po zaniku podstawowego zasilania.
Jak dobiera się systemy oddymiania do klatki schodowej i garażu?
Systemy oddymiania dobiera się na podstawie wymagań dla konkretnego budynku i przyjętego scenariusza pożarowego, a nie według prostej zasady, że klatka schodowa zawsze potrzebuje klapy, a garaż wentylatora. Znaczenie mają między innymi wysokość obiektu, powierzchnia strefy pożarowej, geometria pomieszczeń oraz sposób ewakuacji.
Na klatce schodowej sprawdza się, czy dym ma skuteczną drogę ujścia, skąd napłynie powietrze zastępcze oraz czy otwierane drzwi nie zaburzą działania instalacji. W garażu trzeba ponadto ocenić przeszkody na drodze przepływu, podział na strefy i współpracę wentylacji z pozostałymi urządzeniami przeciwpożarowymi. Systemy oddymiania należy rozpatrywać razem z drzwiami przeciwpożarowymi, systemem sygnalizacji pożaru i procedurą ewakuacji.
Podstawą oceny są przepisy techniczno-budowlane, wymagania ochrony przeciwpożarowej oraz dokumentacja projektowa. Przy doborze urządzeń i sposobu sprawdzenia ich działania korzysta się także z odpowiednich części serii norm PN-EN 12101. Nie istnieje jedna uniwersalna powierzchnia klapy ani jedna wydajność wentylatora właściwa dla każdego obiektu. Parametry systemu oddymiania powinny wynikać z projektu, a po montażu zostać zweryfikowane podczas prób działania.
Jak często sprawdzać instalację oddymiającą?
Instalację oddymiającą należy kontrolować zgodnie z dokumentacją techniczną i instrukcjami producentów, nie rzadziej niż raz w roku. Taka minimalna częstotliwość przeglądów technicznych i konserwacji urządzeń przeciwpożarowych wynika z rozporządzenia dotyczącego ochrony przeciwpożarowej budynków. Jeśli dokumentacja przewiduje krótsze odstępy między czynnościami, trzeba ich przestrzegać.
Przegląd systemu oddymiania nie powinien kończyć się na sprawdzeniu kontrolki w centrali. Obejmuje między innymi próbę uruchomienia, kontrolę klap lub wentylatorów, zasilania, przycisków ręcznego uruchamiania i sygnałów sterujących. Sprawdza się również, czy otwory napowietrzające rzeczywiście się otwierają oraz czy zmiany w sposobie użytkowania obiektu nie zablokowały przepływu powietrza.
W praktyce warto zwrócić szczególną uwagę na urządzenia, do których rzadko się zagląda: siłowniki klap, połączenia sterujące i elementy zasilania rezerwowego. Usterka jednego z nich może ujawnić się dopiero podczas pożaru. Niezależnie od tego, czy zastosowano rozwiązanie grawitacyjne, czy mechaniczne, skuteczność oddymiania zależy od prawidłowego projektu, sprawnego współdziałania urządzeń i regularnych prób potwierdzających ich działanie.
Najczęściej zadawane pytania
Co zrobić, jeśli drzwi napowietrzające nie otwierają się podczas próby?
Zgłoś usterkę osobie odpowiedzialnej za urządzenia przeciwpożarowe i zleć sprawdzenie drzwi, napędu oraz sygnału sterującego. Do czasu usunięcia usterki nie zakładaj, że samo otwarcie klapy zapewni skuteczne oddymianie. Po naprawie przeprowadź ponowną próbę działania całego układu.
Jak sprawdzić współpracę oddymiania z systemem sygnalizacji pożaru?
Podczas kontrolowanej próby wywołaj sygnał zgodnie z procedurą testową i sprawdź, czy uruchamia on urządzenia wskazane w scenariuszu pożarowym. Zweryfikuj działanie klap lub wentylatorów, napowietrzania oraz sygnalizację stanu i usterek. Próbę wykonuj w uzgodnieniu z osobami odpowiedzialnymi za obiekt, aby uniknąć niezamierzonych działań podczas testu.
Czy zwykła wentylacja garażu może zastąpić oddymianie mechaniczne?
Nie należy przyjmować, że wentylacja używana na co dzień spełnia wymagania systemu oddymiania. Jej urządzenia musiałyby być dobrane do pracy w warunkach pożaru i działać zgodnie z przyjętym scenariuszem pożarowym. O tym, czy instalacja może pełnić taką funkcję, rozstrzyga dokumentacja projektowa i weryfikacja jej działania.
Co sprawdzić po zmianie układu garażu lub klatki schodowej?
Sprawdź, czy nowe przegrody, zabudowy lub elementy wyposażenia nie blokują ujścia dymu ani dopływu powietrza zastępczego. Porównaj aktualny układ przestrzeni z dokumentacją i scenariuszem pożarowym, zwłaszcza w zakresie otwierania drzwi oraz pracy urządzeń. Jeśli zmiany wpływają na przepływ powietrza, zleć ocenę projektu i próbę działania instalacji.
Jak dokumentować próbę działania instalacji oddymiającej?
W protokole zapisz datę próby, sprawdzone urządzenia, sposób uruchomienia oraz wynik każdej wykonanej czynności. Odnotuj wykryte usterki, zalecenia i wynik ponownej próby po naprawie. Dokumentację przechowuj wraz z zapisami przeglądów wymaganych przez rozporządzenie dotyczące ochrony przeciwpożarowej budynków oraz instrukcje producentów.