Oddymianie grawitacyjne stosuje się przede wszystkim na klatkach schodowych oraz w wybranych halach, gdzie dym może uchodzić przez otwory w górnej części przestrzeni. Oddymianie mechaniczne stosuje się m.in. w wybranych garażach zamkniętych, przestrzeniach podziemnych i pomieszczeniach o złożonym układzie, gdy naturalny odpływ dymu jest niewystarczający. Skuteczność układu grawitacyjnego wymaga zapewnienia dopływu powietrza uzupełniającego, a układu mechanicznego — właściwego doboru wentylatorów, sterowania i zasilania. O wyborze rozwiązania decydują warunki konkretnej przestrzeni, wymagania projektu i przyjęty scenariusz pożarowy.
Jak działają systemy oddymiania grawitacyjnego i mechanicznego?
Systemy oddymiania grawitacyjnego usuwają dym przez otwory w górnej części budynku, wykorzystując jego unoszenie się pod wpływem wysokiej temperatury. Systemy mechaniczne wspomagają ten proces wentylatorami. Oba rozwiązania mają ułatwiać ewakuację i działania ratownicze, ale wymagają innych warunków pracy.
Dobór sposobu oddymiania zależy od układu budynku, rodzaju chronionej przestrzeni i wymagań projektu. Przy drogach ewakuacyjnych warto zacząć od pytania: Kiedy oddymianie klatki schodowej jest wymagane? Dopiero po ustaleniu obowiązku i celu ochrony można ocenić, jaki system oddymiania będzie odpowiedni.
W układzie grawitacyjnym centrala po otrzymaniu sygnału pożarowego otwiera klapę dymową lub okna oddymiające. Gorące gazy wydostają się na zewnątrz, a do pomieszczenia musi napływać powietrze uzupełniające. W układzie mechanicznym dym jest usuwany przez wentylatory i, zależnie od projektu, sieć przewodów lub wyznaczone punkty wyciągowe. Sam wentylator nie wystarczy: potrzebne są także właściwie zaprojektowane dopływ powietrza, sterowanie i zasilanie.
Gdzie stosuje się systemy oddymiania grawitacyjnego?
Systemy oddymiania grawitacyjnego stosuje się przede wszystkim tam, gdzie dym może unosić się do skutecznie rozmieszczonych otworów w górnej części przestrzeni. Typowe przykłady to klatki schodowe, przestrzenie z otwarciem ku górze oraz wybrane hale i obiekty o dużej kubaturze. O tym, czy rozwiązanie zadziała, decyduje jednak cały układ, a nie samo zamontowanie klapy.
W klatce schodowej otwór oddymiający znajduje się zwykle w jej górnej części. Po uruchomieniu systemu dym ma ujście, lecz jednocześnie trzeba zapewnić dopływ powietrza niżej, na przykład przez przewidziane w projekcie otwarcie drzwi lub okna. Brak tego dopływu może znacząco ograniczyć skuteczność oddymiania grawitacyjnego.
W dużych przestrzeniach systemy oddymiania grawitacyjnego mogą korzystać z klap dachowych i rozwiązań ograniczających rozprzestrzenianie się dymu pod stropem. Przy doborze klap liczy się nie tylko ich wymiar, lecz także czynna powierzchnia oddymiania, określona dla danego wyrobu i warunków pracy. Wymagania dotyczące klap dymowych opisuje norma PN-EN 12101-2.
Zaletą układu grawitacyjnego jest brak wentylatorów wyciągowych. Nie oznacza to jednak, że będzie on równie skuteczny w każdej przestrzeni. Znaczenie mają geometria budynku, usytuowanie otworów, dopływ powietrza oraz oddziaływanie wiatru. W pomieszczeniu niskim, rozległym lub pozbawionym dogodnej drogi odprowadzenia dymu taki sposób może okazać się niewystarczający.
Kiedy potrzebne są systemy oddymiania mechanicznego?
Systemy oddymiania mechanicznego rozważa się wtedy, gdy dym trzeba usuwać w sposób wymuszony, ponieważ warunki nie sprzyjają skutecznemu oddymianiu grawitacyjnemu. Dotyczy to między innymi wybranych garaży zamkniętych, przestrzeni podziemnych i pomieszczeń o złożonym układzie. O zastosowaniu systemu rozstrzygają wymagania dla konkretnego budynku i przyjęty scenariusz pożarowy, a nie sam fakt, że obiekt ma garaż lub znajduje się poniżej poziomu terenu.
W garażu dym może gromadzić się pod stropem i rozchodzić daleko od miejsca pożaru. Projekt systemu mechanicznego określa więc, skąd będzie odbierany, którędy przepłynie powietrze uzupełniające i jak instalacja zachowa się po alarmie. Pracę wentylatorów trzeba skoordynować z innymi urządzeniami przeciwpożarowymi, aby nie kierować dymu na drogi ewakuacyjne.
Systemy oddymiania z wentylatorami wymagają odpowiednio dobranych urządzeń, przewodów, elementów sterowania i źródła zasilania zgodnego z projektem. Wentylator przeznaczony do usuwania dymu musi mieć parametry odpowiednie do przewidywanej temperatury i czasu pracy podczas pożaru. Wymagania dla takich urządzeń określa norma PN-EN 12101-3; nie należy zastępować ich zwykłymi wentylatorami wentylacji bytowej.
Mechaniczne usuwanie dymu daje projektantowi większą kontrolę nad kierunkiem przepływu, lecz jest bardziej zależne od poprawnego działania urządzeń. Osobnym rozwiązaniem jest system różnicowania ciśnień, który ma ograniczać przedostawanie się dymu na chronioną drogę ewakuacyjną. Nie powinno się go utożsamiać z mechanicznym wyciągiem dymu, choć oba rozwiązania służą bezpieczeństwu podczas pożaru.
Jak dobrać systemy oddymiania do klatki schodowej i garażu?
Systemy oddymiania dobiera się do celu ochrony i warunków konkretnej przestrzeni, nie według zasady, że jeden typ jest zawsze lepszy. Na klatce schodowej kluczowe jest utrzymanie warunków umożliwiających ewakuację, a w garażu także kontrola przemieszczania się dymu w rozległej przestrzeni. Dlatego dwóch rozwiązań nie da się porównać wyłącznie na podstawie liczby klap lub wydajności wentylatorów.
Przy ocenie klatki schodowej sprawdza się jej wysokość, połączenia z innymi częściami budynku, możliwość wykonania otworu w górnej części oraz sposób doprowadzenia powietrza. W garażu dochodzą między innymi powierzchnia, liczba kondygnacji, układ stref pożarowych i przebieg dróg ewakuacyjnych. Systemy oddymiania muszą odpowiadać dokumentacji projektowej i scenariuszowi pożarowemu przewidującemu kolejność działania urządzeń.
Częsty błąd polega na traktowaniu klapy dymowej jako kompletnego zabezpieczenia. Jeżeli zabraknie dopływu powietrza, sygnału uruchamiającego lub właściwego sterowania, efekt może odbiegać od założeń. Podobnie w układzie mechanicznym sama deklarowana wydajność wentylatora nie potwierdza skuteczności całej instalacji. Ocenia się współpracę wszystkich elementów w warunkach przewidzianych dla pożaru.
Jak często trzeba kontrolować instalację oddymiania?
Urządzenia przeciwpożarowe, w tym systemy oddymiania, poddaje się przeglądom technicznym i czynnościom konserwacyjnym zgodnie z dokumentacją techniczną oraz instrukcjami producenta, nie rzadziej jednak niż raz w roku. Wynika to z rozporządzenia dotyczącego ochrony przeciwpożarowej budynków, innych obiektów budowlanych i terenów. Jeżeli dokumentacja przewiduje krótsze odstępy, należy ich przestrzegać.
Przegląd nie powinien kończyć się na oględzinach klapy albo wentylatora. Sprawdza się między innymi uruchomienie automatyczne i ręczne, stan centrali, zasilania rezerwowego, siłowników, wentylatorów oraz sygnalizację uszkodzeń. Istotne jest też potwierdzenie, że otwierają się przewidziane dopływy powietrza i że urządzenia współpracują zgodnie ze scenariuszem pożarowym. Zakres prób trzeba dostosować do danej instalacji i przeprowadzać je w sposób bezpieczny dla użytkowników budynku.
Po kontroli zarządca powinien otrzymać zapis wykonanych czynności, wyników prób i stwierdzonych usterek. Jeżeli systemy oddymiania nie działają prawidłowo, sama adnotacja o przeglądzie nie rozwiązuje problemu: potrzebne jest usunięcie nieprawidłowości i potwierdzenie sprawności. Dobór właściwego rozwiązania na etapie projektu oraz regularne sprawdzanie całego układu mają jeden wspólny cel — zapewnić, by oddymianie zadziałało wtedy, gdy będzie potrzebne.
Najczęściej zadawane pytania
Jak sprawdzić, czy klapa dymowa ma zapewniony dopływ powietrza?
Sprawdź w projekcie, które drzwi, okno lub inne otwory mają dostarczać powietrze po uruchomieniu oddymiania. Podczas próby potwierdź, że otwierają się zgodnie ze scenariuszem pożarowym i nic nie blokuje przepływu. Samo otwarcie klapy dymowej nie potwierdza sprawności całego układu.
Co zrobić, gdy klapa dymowa nie otwiera się po alarmie?
Zgłoś usterkę zarządcy budynku i osobie odpowiedzialnej za konserwację systemu; nie uznawaj instalacji za sprawną na podstawie samego sygnału alarmowego. Należy sprawdzić przyczynę, w tym zasilanie, centralę, siłownik i połączenia sterujące, a po naprawie wykonać próbę działania. Do czasu usunięcia usterki zarządca powinien ocenić potrzebę zastosowania środków zastępczych odpowiednich do budynku.
Jak bezpiecznie przeprowadzić próbę systemu oddymiania?
Przed próbą ustal jej zakres na podstawie dokumentacji i uprzedź osoby, na które wpłynie uruchomienie urządzeń. Sprawdź przewidziane sposoby uruchomienia oraz współpracę klap, dopływów powietrza lub wentylatorów, nie blokując dróg ewakuacyjnych. Po zakończeniu przywróć system do normalnej pracy i zapisz wynik próby; przeglądy urządzeń przeciwpożarowych wykonuje się zgodnie z dokumentacją i instrukcjami producenta, nie rzadziej niż raz w roku.
Czy zwykły wentylator może usuwać dym w garażu?
Wentylatora wentylacji bytowej nie należy traktować jako zamiennika wentylatora przewidzianego w projekcie oddymiania. Urządzenie do usuwania dymu musi mieć parametry odpowiednie do wymaganej temperatury i czasu pracy podczas pożaru, zgodne z projektem i właściwymi wymaganiami normy PN-EN 12101-3. Przed wymianą wentylatora sprawdź też jego współpracę ze sterowaniem, zasilaniem i dopływem powietrza.
Jakie dokumenty zachować po przeglądzie oddymiania?
Zachowaj protokół z datą przeglądu, zakresem wykonanych czynności, wynikami prób i wykazem usterek. Jeśli wykryto nieprawidłowości, dołącz zapis ich usunięcia oraz wynik ponownego sprawdzenia działania systemu. Dokumentację przechowuj razem z instrukcjami urządzeń i dokumentacją instalacji, aby można było ustalić termin oraz zakres kolejnych czynności konserwacyjnych.