Oddymianie klatki schodowej jest wymagane, gdy przepisy nakazują jej ochronę przed zadymieniem, a w projekcie przewidziano do tego urządzenia usuwające dym. Zgodnie z § 245 warunków technicznych obowiązek zabezpieczenia klatki dotyczy między innymi budynków niskich ze strefą pożarową ZL II oraz średniowysokich ze strefą ZL I, ZL II, ZL III lub ZL V. W tych przypadkach przepisy dopuszczają również urządzenia zapobiegające zadymieniu, więc klapa dymowa nie zawsze jest konieczna. O wymaganym rozwiązaniu decydują wysokość budynku, kategoria strefy pożarowej, układ ewakuacji i dokumentacja przeciwpożarowa.
Kiedy systemy oddymiania są potrzebne na klatce schodowej?
Systemy oddymiania są potrzebne wtedy, gdy przepisy wymagają ochrony klatki schodowej przed zadymieniem, a w projekcie wybrano usuwanie dymu jako sposób spełnienia tego wymagania. Nie każda klatka musi mieć klapę dymową: w części budynków dopuszczalne są również urządzenia zapobiegające zadymieniu, a w innych obowiązują bardziej rygorystyczne rozwiązania.
Najprościej ujmując, systemy oddymiania klatek schodowych mają odprowadzić dym z drogi, którą ludzie opuszczają budynek i którą mogą poruszać się ratownicy. O obowiązku ich zastosowania nie przesądza jednak sama liczba pięter. Trzeba sprawdzić wysokość budynku, przeznaczenie stref pożarowych, układ dróg ewakuacyjnych oraz wymagania wynikające z projektu.
Podstawą oceny są przede wszystkim warunki techniczne, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie. Przepisy rozróżniają urządzenia służące do usuwania dymu od urządzeń zapobiegających zadymieniu. To ważna różnica: pierwsze pomagają usunąć dym, który dostał się do klatki, drugie mają ograniczać jego napływ. Nie należy traktować tych rozwiązań jako zamiennych bez sprawdzenia wymagań dla konkretnego obiektu.
W jakich budynkach systemy oddymiania klatek schodowych są wymagane?
Systemy oddymiania klatek schodowych stosuje się między innymi tam, gdzie § 245 warunków technicznych wymaga klatki obudowanej, zamykanej drzwiami i wyposażonej w urządzenia zapobiegające zadymieniu lub służące do usuwania dymu. Dotyczy to budynków niskich ze strefą pożarową ZL II oraz budynków średniowysokich ze strefą ZL I, ZL II, ZL III lub ZL V. W tych przypadkach oddymianie jest jedną z przewidzianych możliwości ochrony klatki, nie zawsze jedyną.
Symbole ZL oznaczają kategorie zagrożenia ludzi. Przykładowo ZL II obejmuje obiekty przeznaczone przede wszystkim dla osób o ograniczonej zdolności poruszania się, a ZL III — obiekty użyteczności publicznej niezaliczone do ZL I i ZL II. W praktyce właśnie zakwalifikowanie strefy bywa ważniejsze niż potoczna nazwa budynku. Ten sam obiekt może też zawierać strefy o różnym przeznaczeniu.
Budynek niski ma co do zasady do 12 m wysokości, a średniowysoki — ponad 12 m do 25 m; dla budynków mieszkalnych przepisy przewidują również kryterium liczzby kondygnacji. W budynkach wysokich i wysokościowych wymagania dotyczące zabezpieczenia pionowych dróg ewakuacyjnych są odrębne i często bardziej rygorystyczne. Nie można więc przyjąć, że systemy oddymiania działające przez otwarcie klapy w dachu zawsze wystarczą do spełnienia wymagań.
Przy ocenie obowiązku trzeba uwzględnić również rozwiązania zastosowane w budynku na podstawie jego projektu i dokumentacji przeciwpożarowej. Znaczenie mają na przykład wydzielenie klatki, drzwi przeciwpożarowe oraz sposób doprowadzenia powietrza uzupełniającego. Sama obecność okna na półpiętrze nie potwierdza, że klatka została prawidłowo oddymiona.
Czy systemy oddymiania są obowiązkowe w blokach i domach?
Systemy oddymiania nie są automatycznie obowiązkowe w każdym budynku mieszkalnym. W typowym domu jednorodzinnym przepisy nie nakazują montażu instalacji oddymiającej klatkę schodową tylko dlatego, że dom ma więcej niż jedną kondygnację. W budynku wielorodzinnym odpowiedź zależy od jego wysokości, układu ewakuacji i wymagań przyjętych dla danego obiektu.
Mieszkania zalicza się do kategorii ZL IV. Sama obecność strefy ZL IV w budynku niskim lub średniowysokim nie oznacza zastosowania przytoczonej wcześniej reguły dotyczącej ZL I, ZL II, ZL III i ZL V. To częste źródło nieporozumień: zarządca widzi kilka kondygnacji i zakłada, że brak klapy dymowej jest usterką, choć przepisy mogły nie wymagać takiego urządzenia.
Nie działa to również w drugą stronę. Jeżeli systemy oddymiania przewidziano w projekcie i wykonano jako element zabezpieczenia przeciwpożarowego, powinny pozostać sprawne, nawet gdy zarządca nie znajduje prostego nakazu ich montażu dla wszystkich podobnych budynków. Nie wolno samodzielnie wyłączać centrali, blokować klap ani zastępować automatycznego otwierania ręcznym uchylaniem okna.
W budynku istniejącym punktem wyjścia jest dokumentacja projektowa, instrukcja bezpieczeństwa pożarowego — jeżeli jest wymagana — oraz protokoły kontroli. Istotne są także późniejsze zmiany sposobu użytkowania. Przekształcenie części pomieszczeń może zmienić kategorię strefy pożarowej, a wraz z nią wymagania dotyczące ochrony klatki schodowej.
Jak działają systemy oddymiania i jakie wymagania muszą spełnić?
Systemy oddymiania usuwają dym z klatki schodowej po wykryciu pożaru lub uruchomieniu urządzenia sterującego. Typowe rozwiązanie grawitacyjne otwiera klapę dymową albo okno oddymiające w górnej części klatki i zapewnia dopływ powietrza w jej dolnej części. Bez powietrza uzupełniającego skuteczność odprowadzania dymu może być ograniczona.
Dobór urządzeń nie polega na przyjęciu jednej uniwersalnej powierzchni klapy dla wszystkich budynków. Projektant uwzględnia geometrię klatki, jej wysokość, powierzchnię czynną oddymiania, sposób napowietrzania oraz współpracę z innymi instalacjami przeciwpożarowymi. Przy projektowaniu i ocenie urządzeń stosuje się odpowiednie części serii PN-EN 12101, dotyczącej systemów kontroli rozprzestrzeniania dymu i ciepła.
W skład instalacji mogą wchodzić czujki, ręczne przyciski oddymiania, centrala sterująca, siłowniki oraz zasilanie zapewniające działanie zgodnie z projektem. Jeśli budynek ma system sygnalizacji pożaru, trzeba sprawdzić przewidziany sposób współpracy obu instalacji. Systemy oddymiania muszą uruchamiać się według przyjętego scenariusza pożarowego, a nie wyłącznie reagować na pojedynczy przycisk.
Na przeglądach często ujawniają się usterki pozornie niezwiązane z samą klapą: niesprawny napęd drzwi napowietrzających, rozładowany akumulator lub przeszkoda blokująca skrzydło. Dlatego sprawdza się działanie całego układu. Prawidłowo otwarta klapa nie zapewni zakładanego efektu, jeśli nie zadziała napowietrzanie albo sygnał sterujący nie dotrze do urządzeń.
Jak często trzeba kontrolować urządzenia na klatce schodowej?
Urządzenia oddymiające należy poddawać przeglądom technicznym i konserwacji zgodnie z dokumentacją techniczno-ruchową, Polskimi Normami oraz wymaganiami producenta, nie rzadziej niż raz w roku. Taki minimalny odstęp wynika z rozporządzenia dotyczącego ochrony przeciwpożarowej budynków. Jeżeli dokumentacja przewiduje częstsze czynności, trzeba stosować krótszy termin.
Kontrola powinna obejmować uruchomienie systemu, sprawdzenie klap lub okien, napędów, centrali, zasilania i urządzeń zapewniających dopływ powietrza. Należy też zweryfikować współpracę z pozostałymi instalacjami zgodnie ze scenariuszem pożarowym. Wynik przeglądu dokumentuje się protokołem, a stwierdzone usterki usuwa bez nieuzasadnionej zwłoki.
Systemy oddymiania mają znaczenie tylko wtedy, gdy są dopasowane do wymagań budynku i gotowe do działania w chwili pożaru. Dlatego przed oceną, czy klatka schodowa wymaga oddymiania, warto najpierw ustalić kategorię strefy pożarowej i wysokość obiektu, a następnie porównać je z projektem oraz faktycznym stanem zabezpieczeń.
Najczęściej zadawane pytania
Jak sprawdzić, czy istniejąca klatka schodowa wymaga oddymiania?
Ustal wysokość budynku i kategorię zagrożenia ludzi dla stref, które obsługuje klatka, a następnie sprawdź projekt i dokumentację przeciwpożarową. Porównaj te dane z wymaganiami warunków technicznych, w szczególności § 245, pamiętając, że przepis może dopuszczać także urządzenia zapobiegające zadymieniu. Jeśli zmienił się sposób użytkowania pomieszczeń, zleć ponowną ocenę przyjętych zabezpieczeń.
Czy zwykłe okno może zastąpić instalację oddymiającą?
Samo otwierane ręcznie okno nie zastępuje instalacji oddymiającej przewidzianej w projekcie. Okno oddymiające musi mieć odpowiednio dobraną powierzchnię czynną i współpracować ze sterowaniem oraz napowietrzaniem zgodnie z przyjętym rozwiązaniem. Przed zmianą sposobu oddymiania potrzebna jest ocena projektu i wymagań przeciwpożarowych dla budynku.
Co zrobić, gdy system oddymiania nie uruchamia się podczas testu?
Zapisz wynik testu i niezwłocznie zgłoś niesprawność osobie odpowiedzialnej za zabezpieczenia przeciwpożarowe budynku. Nie wyłączaj centrali ani nie próbuj zastępować automatycznego działania ręcznym otwieraniem klapy. Zleć sprawdzenie zasilania, sygnałów sterujących, napędów i przeszkód mechanicznych, a po naprawie powtórz test całego układu.
Jak sprawdzić, czy napowietrzanie klatki działa prawidłowo?
Podczas kontrolowanego uruchomienia oddymiania sprawdź, czy otwierają się przewidziane w projekcie drzwi, okna lub inne urządzenia doprowadzające powietrze. Upewnij się, że skrzydeł nic nie blokuje, a siłowniki i sterowanie działają zgodnie ze scenariuszem pożarowym. Samo otwarcie klapy dymowej nie potwierdza sprawności napowietrzania.
Jak udokumentować przegląd instalacji oddymiającej?
W protokole zapisz datę, zakres czynności oraz wyniki prób uruchomienia, w tym działania klap, napowietrzania, zasilania i współpracy z innymi instalacjami. Wymień wykryte usterki, zalecone naprawy i wynik ponownego sprawdzenia po ich usunięciu. Przechowuj protokoły razem z dokumentacją urządzeń, aby można było wykazać wykonanie przeglądów wymaganych przez przepisy i dokumentację techniczną.